Последните девет дена илјадници Албанци маршираа низ улиците на главниот град на земјата, Тирана, откако владата на премиерот Еди Рама ги отстапи правата за развој на островот Сазан и заштитеното крајбрежно подрачје Звернец на странски капитал.
Иванка Трамп и нејзиниот сопруг Џаред Кушнер тврдат дека го „откриле“ Сазан. Приватната инвестициска компанија на Кушнер, Афинити Партнерс, планира да инвестира 1,6 милијарди долари за да ги преуреди овие области во луксузно одморалиште наменето за богатите.
Но Сазан и Звернец одамна претставуваат извор на гордост за Албанците. Развојот на Звернец, каде што семејството Трамп-Кушнер планира да изгради комплекс од луксузни одморалишта, би значел уништување на природен резерват кој е дом на многу загрозени и заштитени видови – меѓу нив и фламингото, кое во меѓувреме стана симбол на отпорот кон самиот проект.
Иако Звернец е сѐ уште ненаселен, многу локални жители поседуваат земјиште таму или работат на него. Кога работите започнаа минатата недела, локалното население се разбуди и откри дека областа е оградена со бодликава жица и опколена од приватно обезбедување, кое им забрани да пристапат до земјиштето.
Веднаш избувнаа протести непосредно пред локацијата, а демонстрантите се обидоа да ги урнат поставените барикади. Но ова движење, кое на почетокот изгледаше локализирано, брзо привлече масовно внимание откако видео, на кое наводно се гледа како демонстрант е удрен и насилно одвлечен од приватен обезбедувач додека државната полиција стои настрана и набљудува, стана вирално.
Инцидентот брзо стана симбол на целиот проект и извади уште илјадници други на улиците.
Овие протести брзо се трансформираа од само барање за запирање на проектот во барање за оставка на премиерот Еди Рама:
„Државата треба да ги штити интересите на својот народ. Но тие газат врз нас! Газат врз сопствениот народ, а камоли врз фламингата! Испратете го Рама во затвор, испратете ја [поранешната заменичка-премиерка] Белинда во затвор.“
Додека западните медиуми се обидуваат да го претстават ова како движење на мирољубиви еколошки активисти, расположението на теренот е многу порадикално и поборбено. Најчестите слогани што одекнуваат низ улиците на Тирана добро го отсликуваат тоа расположение:
„Албанија им припаѓа на Албанците, а не на олигарсите!“
„Албанија им припаѓа на Албанците, смрт за предавниците!“
„Рама во затвор, Бериша во затвор! Револуција, револуција!“
Масите не бараат пад само на премиерот Рама, туку и на опозицискиот лидер Бериша; не само на Трампови и Кушнерови, туку на целата олигархија. Масите повикуваат на револуција.
„Фламинго револуција“
По падот на сталинистичкиот режим и катастрофалната транзиција кон капитализам во 90-тите години, двете доминантни партии во Албанија беа Социјалистичката партија на Албанија и Демократската партија на Албанија. Со текот на годините, Албанците се префрлуваа од една кон друга партија, бидејќи секоја од нив се вмешуваше во скандали. Прашањето за гласачите стануваше: која партија е помалото зло?
Сите избори беа проследени со хаос и гнев од страна на опозицијата и дел од народните маси. Протестите пред канцеларијата на премиерот често ескалираа во немири, при што молотови коктели беа фрлани кон владините згради.
И покрај нивниот навидум милитантен изглед, овие протести ретко претставуваа независно движење одоздола. Најчесто тие беа организирани од опозициски политичари кои бараа средство за притисок врз владата, потпирајќи се главно на своите веќе постоечки поддржувачи. Со тек на времето, овие демонстрации станаа толку предвидливи што многу Албанци се шегуваа дека се претвориле во обична туристичка атракција.
Но, овие протести имаат сосема нов, спонтан карактер. Иако движењето нема официјален организатор, илјадници Албанци излегоа на улиците – брзо достигнувајќи размери споредливи со историските бунтови од 1991 година, што на крајот го соборија сталинистичкиот режим.
Исто како и во 1991 година, и сегашната „Фламинго револуција“ е поттикната од младите. Меѓутоа, во 1991 година револуционерната криза набрзо беше насочена кон обновување на капитализмот. Веќе до 1997 година тоа донесе катастрофални последици. Новиот режим промовираше пирамидални шеми што предизвикаа банкарски колапс. Тоа предизвика ново масовно движење кое ги збриша полицијата и армијата, но на крајот не доведе до трајно решение.
Накратко, албанските маси одамна се запознаени со расипаноста и корупцијата на капитализмот, но останаа заробени во овој систем поради недостиг на вистинска алтернатива.
Сегашната генерација млади знае само за капитализам и сите негови ужаси. Тие немаат илузии дека било која од главните партии што се појавија по обновувањето на капитализмот ќе ја води земјата во интерес на обичните луѓе.
Лидерот на Демократската партија, Сали Бериша, беше предмет на истрага поради обвинувања за „вклученост во значителна корупција“ и врски со организирани криминални групи, поради што му беше забранет влез во САД. Слично на тоа, целата влада на Еди Рама е опкружена со обвинувања за корупција, при што многу функционери на Социјалистичката партија веќе беа предмет на истраги, па дури и затворски казни.
Претходно годинава, заменик-премиерката Белинда Балуку беше обвинета за мешање во постапките за јавни набавки. Рама одговори со предлог-закон кој ќе му забранеше на специјалниот антикорупциски суд да ги суспендира високите функционери – навистина впечатлив знак на невиност.
Тоа ја поттикна вообичаената рутина на протести организирани од опозицијата. Молотови коктели беа фрлени кон канцеларијата на премиерот.
Но, овој скандал продолжи да живее во пошироката јавна свест. Тој јасно го покажа она што масите одамна го знаат: едни правила важат за владејачката класа, а други за работничката класа. Денес баш тие вторите ја исполнуваат улицата со извици: „Рама во затвор, Бериша во затвор, Белинда во затвор!“
Сепак, корупцијата сама по себе не може да го објасни карактерот на сегашното движење. Овие протести во голема мера останаа мирни и не ги покажаа насилните мерки што беа карактеристични за претходните протести. За просечниот набљудувач, тоа можеби изгледа како намалување на борбеноста.
Но вистинската природа на Фламинго револуцијата се гледа во нејзиниот состав. Денес луѓето кои ги гледаме на улиците на Тирана се младите, студентите и обичните работници во земјата – при што многу од нив протестираат за првпат во своите животи. Еден жител на Тирана изјави дека дури и „мрзливите луѓе кои никогаш претходно не оделе на протести сега излегуваат“, додавајќи: „Никогаш во животот не сум видел толку големи протести, а тие само стануваат сè поголеми од ден на ден.“
Вирални видеа прикажуваат мали деца како одат по булеварите, удираат по тапани и ги засрамуваат оние што остануваат да седат наместо да се приклучат на протестите: „Станете од кафулињата!“
Против корупцијата и олигархијата
Она што започна како спротивставување на градежниот проект на Кушнер, брзо прерасна во пошироко социјално движење. Империјалистичките инвестиции во Сазан не го предизвикаа гневот, туку само му дадоа канал за да се изрази.
Најголемиот дел од работата со недвижнини во Албанија е водена од домашни олигарси – многу од нив поврзани со организираниот криминал – и се спроведува со целосна поддршка од владата на Рама. Тоа е светот со кој се соочени младите во Албанија: држава која го надгледува распарчувањето на земјата одозгора, од страна на странскиот капитал и неговите локални марионети.
Повиците за запирање на изградбата сè повеќе се заменуваат со барања насочени против целиот политички естаблишмент. Младите демонстранти кои ги напаѓаат главните политички партии се поздравувани со аплауз, а говорите против олигарсите и капитализмот наидуваат на позитивен прием кај делови од движењето.
На еден протест, говорник од левичарското движење „Левизја Башке“ изјави:
„…Никогаш нема да им дозволиме на катарските олигарси или на технократските диктатори да дојдат и да ја купуваат нашата земја, ниту да ни кажуваат дека нашата земја е стока за продажба. И истото важи и за домашните олигарси! […]
Никогаш нема да им дозволиме да ги уништат нашите заедници и нашата животна средина. Затоа што независноста, слободата и достоинството на нашиот народ се непроменливи и бесценети!
Затоа денес ве повикувам да го направите она што сме го правеле низ нашата долга историја – мора да бараме и да создадеме вистинска револуција! Револуција, револуција и повторно револуција! Само така можеме да ја спасиме Албанија!“
Додека протестите влегуваат во својот деветти ден, младите во земјата не покажуваат знаци на замор. Поради тоа што движењето нема централно раководство, луѓето продолжуваат да ги користат социјалните мрежи за организација и за повици за единство. Телевизиските канали интервјуираа учесници на улиците:
„Ни треба цела младина, сите студенти овде на протестите, секој ден од 6 часот наутро. Протестираме против кражбата на Албанија, против злото на нашата влада – кое можете да го видите овде, во ликот на Еди Рама. И ние, народот, мора да ја преземеме Албанија, затоа што таа му припаѓа на албанскиот народ.“
Неодамнешните протести во Србија можеби послужиле како инспирација за многумина во движењето. И покрај тензиите меѓу двете земји, омразата кон корумпираните влади ги надминува сите јазични и национални поделби.
Во 2024 година Кушнер се обиде да изгради луксузен хотелски комплекс вреден 500 милиони долари во Белград, на местото на заштитен културен споменик кој беше сериозно оштетен за време на НАТО-бомбардирањето во 1999 година. Изгледа дека Рама го следел примерот на Вучиќ, бидејќи и двајцата тивко забрзаа законски измени што им овозможуваат на богатите инвеститори да градат врз заштитени локалитети во своите земји.
„Афинити Партнерс“ на крајот беше принудена да се повлече од овој проект по избувнувањето на протестите кон крајот на минатата година, кога граѓаните побараа кривична истрага за целиот случај. Ова, како и протестите во Србија минатото лето, покажува како отпорот кон корупцијата и политичките елити може брзо да прерасне во пошироко општествено движење.
Но Србија не е единствената референтна точка. Како што видовме минатото лето, многу од револуциите на генерацијата Зи го прифатија пиратското знаме од анимето и мангата „ Уан Пис“, симбол кој почна да се појавува и на демонстрациите во Албанија. Овој симбол одразува нешто подлабоко од локално незадоволство – цела генерација на млади луѓе ширум светот ја губи довербата не само во своите влади, туку и во самиот систем.
Во Непал, слична експлозија на незадоволство предводена од младите ја собори владата. Но без партија со јасна револуционерна програма што би можела да го насочи движењето, тоа на крајот беше апсорбирано и неутрализирано од самиот естаблишмент.
Минатото лето српската држава ги почувствува масите пред својот праг. Но албанската држава е многу послаба, а нејзината врата веќе виси искршена од шарките. Палатата на Рама е на дофат на толпите што маршираат низ улиците, и може да се каже дека не постои нешто што би ги спречило да ја срушат владата. Но, како што покажа примерот на Непал, прашањето повеќе не е дали владата може да биде соборена, туку што ќе ја замени.
„Рама во затвор, Бериша во затвор! Револуција, револуција!“
Одговорот на Еди Рама кон движењето досега беше ограничен, но многу откривачки. По пет дена протести, Рама прибегна кон теории на заговор, тврдејќи дека станува збор за „хибридна војна“ поттикната од Иран – што не е изненадувачки за политичар чија надворешна политика се карактеризира со безрезервно усогласување со западниот империјализам и поддршка за геноцидот врз Газа.
После шест дена тој тврдеше дека движењето почнува да слабее, иако во реалноста достигнуваше нови размери. Албанската дијаспора почна да се враќа во Албанија за да протестира против истата влада што ги принудила да ги напуштат своите домови. Сиромаштијата што капитализмот ја донесе по 1990-тите години натера околу 800.000 Албанци да емигрираат – бројка која треба да се спореди со денешната популација на земјата од околу 2,75 милиони жители.
Рама и понатаму се обидува да го прикаже ова како локален проблем од ограничен обем, но во Лондон, Њујорк, Милан, Цирих и Франкфурт протестите пред албанските амбасади почнуваат да привлекуваат стотици учесници.
По седум дена, и покрај тоа што изјави дека е „апсолутно подготвен да разговара со секој кој е загрижен“, Рама истовремено порача дека „не само 5.000 луѓе, туку ни 500.000 луѓе на улиците не би биле доволни за да го запрат проектот“. Овие противречни изјави – истовремено повикување на дијалог и обид за демонстрирање непопустливост – не одразуваат стабилна власт, туку растечка нервоза во редовите на естаблишментот.
И додека демонстрациите се приближуваат кон единаесеттиот ден, се очекува движењето дополнително да се прошири, со засилени мобилизациски активности планирани да се совпаднат со годишнината од формирањето на Призренската лига – револуционерна организација основана на 10 јуни 1878 година за борба против распарчувањето на Албанија од страна на странските сили. Овој историски датум често се споменува во повиците за учество на протестите, бидејќи во албанскиот политички дискурс традиционално се користи како симбол на национално единство.
Дали движењето ќе успее да го одржи ова темпо, останува да се види. Но слоганите што денес одекнуваат низ улиците на Тирана испраќаат јасна порака: она што започна како спор околу изградбата на луксузен туристички комплекс сега отвора прашања што допираат до самите темели на албанскиот капитализам и претставуваат закана за целиот политички естаблишмент во земјата.
